Res iudicata, czyli powaga rzeczy osądzonej, to jedna z fundamentalnych instytucji gwarantujących stabilność i pewność obrotu prawnego oraz powagę wymiaru sprawiedliwości. Oznacza ona, że sprawa raz prawomocnie rozstrzygnięta przez właściwy sąd nie może być przedmiotem nowego postępowania sądowego pomiędzy tymi samymi stronami o to samo roszczenie (zasada ne bis in idem).
Skutki procesowe i warunki zaistnienia
Aby zaistniała powaga rzeczy osądzonej, konieczne jest spełnienie trzech tożsamości: tożsamości stron (lub ich następców prawnych), tożsamości przedmiotu żądania oraz tożsamości podstawy faktycznej i prawnej. Zaistnienie res iudicata stanowi bezwzględną negatywną przesłankę procesową. W przypadku ponownego wniesienia pozwu w tej samej sprawie, sąd ma ustawowy obowiązek odrzucić pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 KPC. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 czerwca 2022 r. (sygn. akt III CZP 82/22) przypomniał, że powaga rzeczy osądzonej rozciąga się również na motywy wyroku, jeżeli stanowią one konieczną bazę dla rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia.
Stabilizacja stosunków prawnych
Instytucja ta zapobiega wielokrotnemu sądzeniu tych samych sporów i wyklucza ryzyko funkcjonowania w obrocie sprzecznych ze sobą wyroków sądowych. Chroni to zaufanie obywateli do organów państwa i autorytetu władzy sądowniczej.